Czy Polska ma problem z długiem publicznym? Rekordowy koszt obsługi długu

Sam poziom długu niewiele mówi, ale już tempo jego wzrostu opowiada pewną historię.

• W latach 2001-2013 występował dość klasyczny wzrost poziomu długu dla kraju rozwijającego się. Tempo było wysokie, ale nie zatrważające.
• W 2014 roku z OFE przekazano do ZUS aktywa odpowiadające 51,5% wartości jednostek, warte około 153 mld zł. Umorzenie przejętych skarbowych papierów wartościowych obniżyło wykazywany dług publiczny. Nie był to jednak wpływ około 150 mld zł gotówki do budżetu państwa, który można było w całości przeznaczyć na nowe wydatki. Skutkiem tej operacji był spadek poziomu zadłużenia widoczny w 2014 roku na wykresie poniżej. Swoją drogą – mamy wysoki deficyt, a w OFE pozostała część środków, więc kto wie, czy rządząca obecnie koalicja nie postanowi dokończyć rozpoczętej w 2014 likwidacji OFE, aby ponownie „pożyczyć” trochę pieniędzy. Tym razem z akcji i obligacji: w 2014 przekazano przede wszystkim część obligacyjną aktywów, a przejęte skarbowe papiery wartościowe umorzono. Reformę OFE z 2014 roku opisałem gruntownie we wpisie „Co się stało z pieniędzmi z OFE? Czy zostaliśmy w 2014 okradzeni przez rządzących?„.
• Od roku 2019 trwa festiwal demagogii, w którym mało odpowiedzialne władze nauczyły się tego, że wyborcę można „kupić” jego własnymi pieniędzmi. Objawia się to rekordowym wzrostem poziomu polskiego zadłużenia:

Może się zdziwisz, ale sądzę, że sam wzrost zadłużenia kraju nie jest niczym złym. W tych czasach i warunkach gospodarczych jest wręcz czymś naturalnym. Złe może być natomiast wykorzystanie zwiększonych wydatków budżetowych, które zamiast na poszerzanie świadomości społeczeństwa (system edukacji) i zwiększanie bezpieczeństwa kraju (obrona narodowa), idą na „fundusz wygrania wyborów”, czyli „przekazanie jak największych pieniędzy, jak najszerszej grupie wyborców”. Sprawia to, że nasze społeczeństwo staje się coraz bardziej leniwe, roszczeniowe i „domagające się” życia na dobrym poziomie bez wkładania w to wysiłku podobnego do naszych dziadków i babć, którzy na dobrobyt musieli ciężko zapracować.

Wysoki poziom długu nie jest też problemem tak długo, jak jest on emitowany w polskiej walucie oraz tak długo, jak jego obsługa jest tania. Można to porównać do kredytu hipotecznego, który ma bardzo niskie odsetki, więc nie obciąża budżetu domowego. Własna waluta obligacji też jest ważna, bo skoro kraj sam emituje swój pieniądz (jak Polska), to spłata długu w tej walucie jest prostsza, niż gdyby kraj nie miał tej (awaryjnej) możliwości. Zauważ na czerwonym wykresie powyżej, że część zagraniczna polskiego długu jest niska i wynosi mniej niż jego 25%.

Sprawdźmy, jak droga była historycznie i jak obciążająca budżet jest obecnie obsługa polskiego zadłużenia.

Dług publiczny jest dla większości osób pojęciem eterycznym i niezrozumiałym.

• Po pierwsze: co mnie obchodzi dług publiczny, jeśli jest to zobowiązanie państwa polskiego, a nie moje własne zobowiązanie?
• Po drugie: przecież „tam, u góry” są profesjonaliści, którzy wiedzą, co robią, więc my, szarzy obywatele nie musimy się tym problemem w ogóle przejmować i „jakoś to będzie”.

Powyższe są częściowo prawdziwe, bo nie jest potrzebne, aby każdy obywatel rozumiał, czym jest dług publiczny i ile kosztuje jego obsługa. Skoro jednak wiemy, że na ochronę zdrowia budżet państwa przeznacza 31 miliardów złotych, a do ZUS dopłaca 170 miliardów złotych, to powinniśmy również wiedzieć, że w tym roku ponad 66 miliardów złotych ma kosztować sama obsługa długu, czyli odsetki od polskich obligacji. Prostym językiem: gdyby dług publiczny w Polsce nie istniał lub jego obsługa była darmowa, to nasi włodarze mogliby zwiększyć środki na ochronę zdrowia 3-krotnie (!) lub dołożyć rodzinom kolejne 800+ (mniej więcej), sprawiając, że z 800+ zrobiłoby się 1600+ (i wygrało im kolejne 2-3 kadencje, żartobliwie).

Z drugiej strony, jeśli dług publiczny by nie istniał, to Polska nie pokryłaby w ubiegłych latach wielu potrzebnych i przydatnych wydatków typu rozbudowy sieci autostrad. Dlatego daleko mi do wolnościowca-ekstremisty, który potępia podatki i wszelkie wydatki państwowe, chcąc rozbroić aparat państwa do minimum. Po prostu chcę być świadomym obywatelem i rozumieć, na co idą (także) moje pieniądze z podatków oraz ile kosztują obietnice wyborcze polityków. Drugi wymiar takiej oceny — czyli co obywatele otrzymują za wpłacane pieniądze — analizuję, porównując wysokość podatków i zadowolenie z usług państwowych w różnych krajach.

Niestety koszt obsługi długu jest coraz wyższy, co jest pochodną rosnącego zadłużenia oraz wyższych niż przeciętne stóp procentowych w Polsce:

Dlaczego koszt obsługi długu (czerwony wykres powyżej) przez lata oscylował wokół 25-30 miliardów złotych, a w 2022 i 2023 roku nagle wzrósł do poziomów 40-60 miliardów złotych? To bardzo proste: większość polskich obligacji skarbowych emitowana jest na stałym oprocentowaniu, co jest korzystne z perspektywy przewidywalności kosztu obsługi długu. Obligacje jednak wygasają co kilka lat, więc w każdym roku należy „zrolować” niektóre emisje, zastępując stary dług nowym długiem.

Prostym językiem: w latach 2022 i 2023 wygasały stare emisje obligacji skarbowych emitowane na niskim oprocentowaniu (powiedzmy: 1-2%), a zastąpić się je dało tylko nowym długiem emitowanym na rynkowych warunkach (powiedzmy: 4-6%). Im dłużej Rada Polityki Pieniężnej utrzymuje wysokie stopy procentowe, tym droższy stanie się przeciętnie koszt obsługi długu w naszym kraju. Aby zrozumieć tę relację, wystarczy spojrzeć na wykres stopy referencyjnej NBP zestawiony z wykresem kosztu obsługi długu (w ujęciu przeciętnym w ciągu roku):

Koszt nowego finansowania zależy od rynkowych rentowności, w których uwzględniane są między innymi oczekiwane stopy procentowe i premia za ryzyko. Przeciętny koszt całego długu reaguje z opóźnieniem, wraz ze zmianą oprocentowania części emisji i refinansowaniem zapadających zobowiązań. Stopy NBP ustala RPP, a nie rząd. Aby ograniczać własne potrzeby pożyczkowe, rząd może przede wszystkim:

• ograniczyć wydatki, aby wolniej zwiększać zadłużenie,
• zwiększyć dochody budżetu, na przykład przez zmianę podatków lub poprawę ich ściągalności..

A wiemy, że może być to wybór między dżumą a cholerą, czyli taki, którego nie chciałby musieć podejmować żaden polityk. Dlatego mądry rządzący przygotowuje się na trudne czasy w dobrym okresie rozkwitu gospodarczego, nie zadłużając się nadmiernie, kiedy nie jest to potrzebne. Dochodzimy do najważniejszego pytania o to, czy Polska ma właściwie problem z długiem publicznym.